07:43
07 ارديبهشت 1396
2017.Apr.27

ع. چینی‌چیان: آدمی گمان دارد که از هر حیث آزاد است! ولی گویا تنها آزادی ما در ع. چینی‌چیان: آدمی گمان دارد که از هر حیث آزاد است! ولی گویا تنها آزادی ما در "انتخاب" است و حتی به نتایج آن نیز مجبوریم. ادامه ...
اعتدال، همیشه میانه‌روی نیست، این یک دروغ بزرگی است که با اهداف سیاسی بیان می‌شود! نه خودمان را فریب دهیم و نه اجازه دهیم دیگران ما را فریب دهند. اعتدال، همیشه میانه‌روی نیست، این یک دروغ بزرگی است که با اهداف سیاسی بیان می‌شود! نه خودمان را فریب دهیم و نه اجازه دهیم دیگران ما را فریب دهند. ادامه ...
«علی مولود کعبه»، خطاست، اما فقط یک خطای لفظی و انشایی نیست، بلکه وارونه کردن هدفدار یک حقیقت است! «علی مولود کعبه»، خطاست، اما فقط یک خطای لفظی و انشایی نیست، بلکه وارونه کردن هدفدار یک حقیقت است! ادامه ...
سال نو مبارک؛ به امید پایان دوران جنگ نیابتی در اقتصاد و فرهنگ، پایان دروغ و تندی  و آغاز تحولی در راستای تحویل وعده‌ها سال نو مبارک؛ به امید پایان دوران جنگ نیابتی در اقتصاد و فرهنگ، پایان دروغ و تندی و آغاز تحولی در راستای تحویل وعده‌ها ادامه ...
تبیین تنها راه‌کار نظام یافتن یک ملت، در یک جمله‌ی کوتاه، از بانوی بزرگ دو عالم، حضرت فاطمة الزهراء علیهاالسلام تبیین تنها راه‌کار نظام یافتن یک ملت، در یک جمله‌ی کوتاه، از بانوی بزرگ دو عالم، حضرت فاطمة الزهراء علیهاالسلام ادامه ...
مقام معظم رهبری، در پاسخ «آشتی ملی» فرمودند: «مگر مردم با هم قهر بودند»، اما خودشان «همبستگی، انسجام اسلامی و اتحاد ملی» را طرح نموده‌اند؟ مقام معظم رهبری، در پاسخ «آشتی ملی» فرمودند: «مگر مردم با هم قهر بودند»، اما خودشان «همبستگی، انسجام اسلامی و اتحاد ملی» را طرح نموده‌اند؟ ادامه ...
چه کسانی «دروغ محض» دشمن درباره «رفع سایه جنگ با وجود برجام» را در کشور تکرار کردند؟! چه کسانی «دروغ محض» دشمن درباره «رفع سایه جنگ با وجود برجام» را در کشور تکرار کردند؟! ادامه ...
نشست نقد و بررسی آرای برونو لاتور؛ علم هیچ سوال معرفت شناختی مطرح نمی کند/ من پراگماتیست هستم نشست نقد و بررسی آرای برونو لاتور؛ علم هیچ سوال معرفت شناختی مطرح نمی کند/ من پراگماتیست هستم ادامه ...
شعارهای تجمع مقبره کوروش فاشیستی بود/ پیوند فاشیسم و لیبرالیسم شعارهای تجمع مقبره کوروش فاشیستی بود/ پیوند فاشیسم و لیبرالیسم ادامه ...
استاد فلسفه پروفسور جان کوزی: آمریکا خشن است؛ نه به خاطر اسلحه استاد فلسفه پروفسور جان کوزی: آمریکا خشن است؛ نه به خاطر اسلحه ادامه ...
***- دکتر نیلوفر چینی چیان - «نقش و جایگاه گفتمان عدالت در سیاست‌ورزی» - (بخش ششم / پرواز عدالت – سده میانی)                                       ***- دکتر نیلوفر چینی چیان - «نقش و جایگاه گفتمان عدالت در سیاست‌ورزی» - (بخش ششم / پرواز عدالت – سده میانی) ادامه ...
«باز روایت مناظره جامعه‌گرایان – لیبرال‌ها؛ راهی برای فهم دیگری » - موضوع نشست مرکز مطالعات  خاورمیانه  - گروه روندها فکری (بخش دوم / پایانی) «باز روایت مناظره جامعه‌گرایان – لیبرال‌ها؛ راهی برای فهم دیگری » - موضوع نشست مرکز مطالعات خاورمیانه - گروه روندها فکری (بخش دوم / پایانی) ادامه ...
پرونده‌های انتخاباتی تشکیل‌شده در تهران مربوط به ریاست‌جمهوری است پرونده‌های انتخاباتی تشکیل‌شده در تهران مربوط به ریاست‌جمهوری است ادامه ...
اولین مناظره شش نامزد روز جمعه ساعت ۴ بعدازظهر پخش می‌شود اولین مناظره شش نامزد روز جمعه ساعت ۴ بعدازظهر پخش می‌شود ادامه ...
واهمه عجیب ستاد روحانی از مناظره‌ها با چاشنی اهانت به کاندیداها/ آشنا:کاندیداها باید مثل سگ از مجری بترسند! واهمه عجیب ستاد روحانی از مناظره‌ها با چاشنی اهانت به کاندیداها/ آشنا:کاندیداها باید مثل سگ از مجری بترسند! ادامه ...
«نجفی» درخواست «روحانی» برای عدم انجام مناظره جمعه پیش‌رو را تایید کرد «نجفی» درخواست «روحانی» برای عدم انجام مناظره جمعه پیش‌رو را تایید کرد ادامه ...
«روحانی» حاضر نشود باز هم مناظره‌‌ها برگزار می‌شود «روحانی» حاضر نشود باز هم مناظره‌‌ها برگزار می‌شود ادامه ...
خندوانه به سبک امریکایی خندوانه به سبک امریکایی نمایش ...
کشمیر - خالی کردن حرص نظامیان، با تخریب موتور سیکلت مردم کشمیر - خالی کردن حرص نظامیان، با تخریب موتور سیکلت مردم نمایش ...
شلیک پلیس امریکا به رهگذر بدون سلاح 2 شلیک پلیس امریکا به رهگذر بدون سلاح 2 نمایش ...
شلیک پلیس امریکا به رهگذر بدون سلاح 1 شلیک پلیس امریکا به رهگذر بدون سلاح 1 نمایش ...
سیل فرانسه - پاریس سیل فرانسه - پاریس نمایش ...
سیل آمریکا - ویرجینیای غربی سیل آمریکا - ویرجینیای غربی نمایش ...

■ ***- دکتر نیلوفر چینی چیان - «نقش و جایگاه گفتمان عدالت در سیاست‌ورزی» - (بخش ششم / پرواز عدالت – سده میانی)

 نسخه قابل چاپ

 ارسال به دوستان

02 شهريور 1395 - 21:50:47

دکتر نیلوفر چینی‌چیان (استاد دانشگاه)، در این بخش از مقاله‌ی خود، به بررسی تحولات اساسی در مفهوم "عدالت"، جایگاه و نقش دولت و کلیسا، از نگاه نوآوران سده‌ی میانی پرداخته است.

ایران‌پی‌ان – اندیشه / مباحث نظری    سیر تحول در مفهوم عدالت، دکتر نیلوفر چینی‌چیان

بسمه تعالی

پرواز عدالت

 بر روی صلیب، ترانه ای شیرین پخش می کردند

که هوش از سرم ربود بی آنکه مفهوم آن درک کنم

با این وجود دریافتم که سرودی بی اندازه پرستایش

و تجلیل آمیزست زیرا شنیدم: «بپاخیز!» و«پیروز شو!»

لیکن چون کسی بودم که می‌شنود، بی آنکه دریابد        (دانته)

 

مقدمه:

سده‌های میانه به پایان خود نزدیک می‌شود. عصر خرد و  عقلانیت پشت دروازه‌های تاریخ اندیشه و تفکر  بشری در انتظاری سخت به سر می‌برد؛ تفکر اومانیستی، اصلاحات مذهبی، سکولاریسم و در نهایت تفوق حکومت خرد و عقلانیت در راه ورود به عرصه‌ی تاریخ، کلام و اندیشه است.  

در اواخر قرن سیزدهم زمزمه‌های نزاع بین کلیسا و دولت شنیده می‌شد. پاپ و امپراطور هریک به دنبال اثبات برتری خود بودند. از سوی دیگر کلیسا با افزایش قدرت مادی و اقتدار سیاسی‌اش روز به روز بیشتر از اهداف معنوی دور می‌گشت‌، و به سمت خودکامگی‌، فساد و تباهی پیش می‌رفت‌.

در این اوضاع  و احوال، شاگردان و اندیشمندان مکتب اسکولاستیک، با تکیه بر اندیشه ارسطویی و  نیزکلام اسلامی‌، مسیحی و یهودی‌، زمینه را آرام آرام برای ظهور رنسانس و رفورماسیون  فراهم می‌کردند.

توماس آکویناس قدیس، هر چند از فلاسفه و یکی ازنظریه پردازان مشهور سده‌های پایانی قرون وسطی محسوب می‌شد، ولی از سوی دیگر از پیشگامان عصر روشنگری نیز بود. زیرا  همانگونه که در قسمت قبل بیان شد، آکویناس منطق ارسطویی را با فلسفه نوافلاطونی، آیین مسیحیت  و مقولات و عناصری از اسلام و یهودیت پیوند داد و با سازش دادن میان عقل وا یمان، تفکیک  وظایف نهادهای دینی از نهادهای سیاسی را مطرح نمود.

توماس آکویناس بر اساس اندیشه‌های ارسطو و با روش استدلال قیاسی و احتجاج نظری، در حقیقت زمینه را جهت رشد رویکردهای علمی مدرن و نگرش عقلانی و منطقی به موضوعات و مفاهیم را فراهم نمود. وی بر این باور بود که فلسفه و الهیات نه تنها در تضاد با هم نیستند، بلکه مکمل یکدیگر برای رسیدن به حقیقت نیز‌ هستند.

در این راستا متفکران آزاد اندیش، زمینه را برای نوزایی و رفورماسیون و در نهایت ورود به عصرروشنگری فراهم نمودند. هنرمندان، فیلسوفان و اندیش‌ورزان در این راستا، در زمینه‌های علمی، فرهنگی و مذهبی موجب تحول  عظیمی شدند.          

نگرش جدیدی نسبت به انسان و زندگی انسان بر پایه اومانیسم و سکولاریسم به آرامی شکل می‌گرفت. برخى از برجسته‏ترین هنرمندان و متفکران غربى در سده‌های‌ چهارده تا پانزدهم میلادی، از پیشگامان و مروجان تفکرات اومانیستی بودند.

دانته نویسنده کتاب کمدى الهى، لئوناردو داوینچى نقاش تابلوى معروف لبخند ژوکوند، اِراسموس نویسنده کتاب در ستایش دیوانگى، ویلیام اوکام بنیانگذار نوعی نومینالیسم،  پیر دوبوآ حقوقدان و ژان پاریس مولف رساله‌ی در‌باره‌ی قدرت شاهان و پاپ‌ها، از جمله معروف‌ترین افرادی بودند که به نوبه‌ی خود در این تحول عظیم نقش به سزایی داشتند.

در این قسمت به طور اجمال به بررسی  مهم‌ترین آراء برخی از این متفکران و صاحبنظران این عصر، در زمینه‌ی سیاست و عدالت می‌پردازیم .

دانته آلیگری و مفهوم عدالت:

دانته آلیگری شاعر نامدار  قرن چهاردهم میلادی است. در میان آثار دانته، از منظوم کمدی الهی، به عنوان شاهکار ادبی، سیاسی و اجتماعی نام برده می‌شود‌.  
دانته نیز مانند بسیاری از صاحبان رای معاصر خود، متاثر از نگرش ارسطویی و کلام مسیحی بود‌. به عقیده وی، از آنجهت که انسان موجودی اجتماعی می‌باشد، نیاز به وجود حکومت دارد. حکومتی که بتواند صلح و عدالت را برای آدمی مهیا سازد. دانته نیز مانند بیشتر نظریه‌پردازان سده‌های میانه و متاثر از تفکر غالب، معتقد بود که "قدرت دولت"، نشات گرفته از قدرت ذات الهی است. انسان برای ادامه به زیستن و رسیدن به فضیلت و سعادت باید تحت فرمان پادشاه و رهبری کلیسا باشد.

انسان چون دارای دو غایت است‌،برای بهبود زندگی خود به دو راهنما نیاز دارد. یکی پیشوای عالی روحانی و دیگری امپراطور. (بارنز وبکر، 1371:ص331)

‌دانته، ارتباط اقتدار کلیسا و دولت را چون روح و جسم می‌داند. با هم و منفک از هم! به نظر دانته کلیسا و دولت مانند ماه و خورشید هستند. ماه از خورشید نور می‌گیرد اما  درحرکت وابسته به خود است.

او از همین منظر به موضوع عدالت می‌پردازد. به عقیده وی  آزادی، صلح و عدالت  مواردی هستند که فردی توانا و به دور از فساد و آزمندی می‌تواند در زمین آن را گسترش دهد و این فرد جز شخص پادشاه کس دیگری نمی‌تواند باشد.

عدالت آن است که هرکس وظیفه خود را انجام دهد. از این فضیلت چه کسی برخوردار است‌؟ فقط یک نفر که دور از احساسات باشد و جاه‌طلبی و حرص و آز، او را فاسد نکند و او پادشاه است. (عالم1389:ص291)

دانته قدرت دنیوی و قدرت آسمانی را برای نظم اجتماعی و برقراری عدالت لازم می‌داند . ولی با ظرافت خاصِ یک شاعر چیره دست، مرزی برای حاکمیت دو اقتدار قائل می‌گردد. او پا را فراتر نهاده و برقراری فضیلت‌های آزادی، صلح و عدالت را  به حاکم زمینی ارجاع می‌دهد‌.

دانته  دخالت نهاد کلیسا در مسائل مربوط به دولت را  موجب سقوط امپراطوری روم و تجزیه ایتالیا می‌دانست‌. بر اساس همین پیش زمینه‌ی فکری، مقام پادشاهی را نیز مقدم بر روحانیت کلیسا می‌دانست. به نظر دانته، اگر اقتدار پادشاه از سوی کلیسا تفویض شود، موجب ضعف نهاد حکومت خواهد شد. او از جمله  اولین متفکرانی است که از حکومت مطلقه‌ی پادشاهی، در مقابل حکومت مطلق کلیسا دفاع می‌کند و داعیه محدود شدن اقتدار کلیسا را سر می‌دهد.

مارسیلیوپادوآ و مفهوم عدالت:

مارسیلیو پادوآ (1342-1270)، نویسنده‌ی اثر بزرگ (مدافع صلح)  است. این اثر در سه فصل تدوین شده است؛ در این کتاب وی به نظریه‌ی دولت، نظریه‌ی کلیسا و در آخر  برآیندی از این دو نظریه پرداخته است.

او نیز مانند فیلسوفان قرن سیزده وچهاردهم میلادی، چار چوب نظری خود را بر مبنا آرای ارسطو قرار  داده است. بر همین اساس وی معتقد است که وجود دولت امری ضروری است، زیرا انسان ذاتا اجتماعی می‌باشد.

دولت از نظر پادوآ باید مستقل از کلیسا باشد. نهاد دولت نیازی به نهاد کلیسا ندارد، زیرا خود شروط لازم را برای اداره اجتماع دارد. دولت خوب، دولت غیر دینی است. به نظر می‌رسد پادوآ سخنی فراتر از جدایی دین از سیاست دارد. به نظر این نظریه‌پردازِ عرفی، اقتدار این دو، به هم  وابسته نیست، بلکه سازمان کلیسا مکلف است تابع قدرت دنیوی باشد .  حکومت یک خیر مشترک برای حفظ منافع خصوصی وعمومی (با ارجح قرار دادن منافع جمعی) شهروندان، ایجاد صلح و برقراری امنیت و عدالت بر روی زمین است.

با بررسی نگرش پادوآ در رابطه با قانون، می‌توان مفهوم عدالت را نیز در اندیشه‌ی این فیلسوف هنجار شکن واکاوی نمود. او قانون الهی را از قانون مدنی جدا می‌کند. منشا قانون زمینی را شهروند می‌داند و منشا حقوق الهی را خداوند. حقوق الهی به حیات ما بعدالطبیعه نظر دارد ضمانت اجرای آن نیز توسط خداوند در جهانی دیگر به صورت مجازات و پاداش خواهد بود. به نظر پادوآ اما قانون مدنی ریشه در تثبیت و اجرای وظایف دنیوی دارد‌. ضمانت اجرای آن نیز توسط قانونگذار جامعه سیاسی  مشخص شده و اعمال می‌گردد. اجرای صحیح قانون موجب صلح وعدالت است. نکنه قابل تامل این است که دوپوآ همگام با سایر همفکران خود برای فرد انسانی ودولت زمینی ارزشی جدا از حقوق و حکومت الهی در نظر می‌گیرد.

تفکر غلبه قانون بشری و اقتدار عرفی اندیشه اومانیستی و سکولاریستی را پررنگ‌تر می‌کند. برپایی عدالت و اجرای قانون، اصولی هستند که توسط اراده انسان، فارغ از اصول مابعدالطبیعه و سلطه‌ی کلیسا به دست امپراطور داده می‌شود. اوباید قانون را اجرا نماید. از منافع خصوص فرد تا حد امکان، و با در نظر گرفتن منافع جمع حمایت کند. اینگونه است که عدالت برپا می‌گردد. مارسیلو در رابطه با نقش اراده‌ی انسان در تعیین سرنوشت خویش چنین میگوید:

«قانونگذار، علت اولیه و علت فاعلی درست قانون، یا مردم هستند، یا کل بدنه شهروندان، یا جزئی از آن که وزن بیشتری دارد، و از طریق انتخابات یا اراده‌ای که با کلمات در مجمع عمومی شهروندان بیان می‌شود قانون می گذارد.» (قزلسفلی1392:ص189)

مارسیلیو  از سویی اقتدار کلیسا را از از طریق انتقال قدرت به دولت به چالش کشید، و از سویی دیگر دولت را برای اجرای عدالت، صلح و امنیت به اجرای قانون مقید نمود، قانونی که توسط شهروند آزاد در جامعه سیاسی و با اراده‌ی فردی تدوین شده است. قانون خوب به نظر پودوآ، باید بر اساس عدالت باشد.

ویلیام اوکامی و مفهوم عدالت :

ویلیام اوکامی (1285- 1349)‌، روحانی‌، متکلمِ مدرسی و فیلسوفی که با مارسیلیو همدوره وهمفکر بوده است و البته در کلام وی، بیش از مارسیلیو آموزه‌های مسیحی دیده می‌شود‌ و با طرح موضوع جدایی دین از فلسفه‌، میان حیات دنیوی وحیات زمینی تفکیک قائل می‌گردد.

او انسان را  موجودی عقلانی واخلاقی می‌داند. از نظر اوکامی، آدمی بواسطه عقلانیت باید در تعیین سرنوشت خویش سهیم باشد. وضع قوانین، تاسیس حکومت، از حقوق اولیه و انسانی افراد می‌باشد. خیر عمومی و رضایت عمومی موجب تشکیل دولت می‌گردد. اقتدار پادشاه یک موهبت الهی است که از سوی عموم مردم تفویض می‌شود. اگر پادشاه نتواند از این اقتدار بهره ببرد و عدالت و سعادت را برای مردم فراهم کند، اراده‌ب جمعی می‌تواند از او سلب قدرت نماید.

اوکامی، بر اساس مشرب کلامی و فلسفی اصالت تسمیه، معتقد براصالت فرد، حقوق و آزادی‌های فردی و محدودیت و مشروطیت حکومت بود. (کمال پولادی1382:ص196)

به نظر می‌رسد وی نیز مانند سایر متکلمان مسیحی، نظرات خود را با  طرح موضوع گناه نخستین و هبوط انسان آغاز می‌نماید‌، با این تفاوت که انسانِ اوکامی، بعد از هبوط باید از مواهب بشری چون آزادی مشارکت در سرنوشت سیاسی جامعه و مالکیت خصوصی بهره ببرد. عدالت توسط قانون بشری برای تامین آرامش واستفاده صحیح انسان از حقوق طبیعی است.

وی قانون بشری را متمایز ازقانون دینی می‌داند. وظایف دولت را وضع قوانین و حفظ عدالت و ایجاد تقوا در افراد ذکر می­کند؛ به نظر اوکامی، از مهمترین تکالیف دولت، مجازات متخلفین از قوانین  است. اوکامی این تکلیف را وظایف اساسی دولت می­داند و می­گوید که اگر دولت به سایر وظایف خود عمل نکند، از عظمت دولت کاسته نمی‌شود، حال آن­ که قدرت اجرائیه را باید همیشه شهریار در دست داشته باشد. ( محسن عزیزی 1345: ص472 ).

در نظر اوکامی، قدرت حکومت نیز محدود به اجرای قانون، احترام به مالکیت خصوصی و بر پایی عدالت است. اوکامى با تفکیک جایگاه و حوزه اختیارات دولت و کلیسا، در حقیقت یک جهش فکرى به وجود آورد که در قرون وسطا بسیار قابل توجه بود. به اعتقاد او، کلیسا سازمانى ضرورى براى رستگارى روح انسان است و مقامات کلیسا نباید در امور دنیایى مردم مداخله نمایند. او ضمن تأیید اقتدار پاپ، کلیسا را متصدى امرى دانست که مخصوص آن است.  (قدیر نصری1381 شماره 32)

در پایان با نگاهی گذرا بر آراء متفکران سده‌های پایانی قرون وسطایی، پی می‌بریم که این افراد با کلام وآموزه‌های خود در قالب شعر، سخن (هنر)، توصیه و رساله، گامی اساسی در جهت به زیستن آدمی برداشتند.

تحدید قدرت کلیسا، احترام به آزادی انسان بر اساس بهره برداری از موهبت عقل، تمکین در برابر قانون، احترام به مالکیت خصوصی، جدایی دین از فلسفه، جدایی نهاد کلیسا از نهاد دولت با برتری نسبی اقتدار پادشاه بر  اقتدار روحانی کلیسا و لزوم ایجاد صلح، عدالت و آرامش توسط حکومت دنیوی، نتیجه تلاش متفکرانی بود که که طی قرون سیزدهم تا چهاردهم میلادی در زمینه‌های گوناگون به ارائه نظریه و یاخلق اثری هنری وادبی پرداختند.

دیگرصدای پای ورود به عصر روشنگری و دنیای مدرن بسیار از نزدیک شنیده می‌شود.

نکته:

و البته باید دقت شود که به رغم شعایری چون: اقتدار پادشاه، صرفاً معنوی بودن کلیسا، قدرت، عدالت، صلح، احترام به آزادی و مالکیت خصوصی، اخلاق ... و بالاخره "عقلانیت"، نقص براهین اثباتی برای هر نظر و یا تدوین آشکار رابطه‌ی منطقی بین این اصول، محورها و گزاره‌ها، کاملاً مشهود است و بیشتر با توجه به شرایط آن زمان، همان جنبه‌ی شعاری (یا بهتر بگوییم، شوک شعاری علیه سلطه‌ی کلیسا) دارد.

مرتبط:

دکتر نیلوفر چینی چیان - «نقش و جایگاه گفتمان عدالت در سیاست‌ورزی» - (بخش پنجم / عدالت در سایه وحشت)

 

 


Advertisment